شیمی درمانی می تواند با ایجاد تهوع، کاهش اشتها، تغییر مزه غذا، خستگی و مشکلات گوارشی، الگوی غذایی بیمار را تغییر دهد. به همین دلیل، انتخاب غذاهای مناسب در این دوره فقط برای تامین انرژی نیست، بلکه می تواند به حفظ وزن، دریافت کافی پروتئین و مواد مغذی و تحمل بهتر عوارض درمان کمک کند. تغذیه در دوران شیمی درمانی باید متناسب با نوع سرطان، داروهای مورد استفاده، وضعیت تغذیه ای و عوارض ایجاد شده برای هر بیمار تنظیم شود. یک رژیم غذایی مناسب لزوما پیچیده یا گران نیست و در بسیاری از موارد با انتخاب وعده های کوچک، غذاهای پرپروتئین و مایعات کافی می توان نیازهای بدن را بهتر تامین کرد. اگر بیمار کاهش وزن قابل توجه، استفراغ مداوم یا بی اشتهایی شدید دارد، مشورت با پزشک یا متخصص تغذیه بالینی اهمیت ویژه ای دارد.
چند ساعت قبل از شیمی درمانی غذا بخوریم؟
زمان مناسب غذا خوردن قبل از شیمی درمانی و توجه به تغذیه در دوران شیمی درمانی به نوع دارو، مدت تزریق و شرایط جسمی بیمار بستگی دارد. در بیشتر موارد، بهتر است بیمار با معده کاملا خالی به جلسه درمان نرود، مگر اینکه پزشک یا مرکز درمانی دستور دیگری داده باشد. یک وعده سبک و متعادل حدود 1 تا 3 ساعت قبل از شروع شیمی درمانی می تواند انتخاب مناسبی باشد. غذا بهتر است حجم زیادی نداشته و چربی و ادویه آن کم باشد تا احتمال تهوع و احساس سنگینی کاهش پیدا کند. غذاهایی مانند نان و پنیر کم چرب، تخم مرغ، ماست، فرنی، سوپ سبک یا ترکیبی از کربوهیدرات و پروتئین می توانند برای برخی بیماران مناسب باشند. اگر بیمار سابقه تهوع دارد، بهتر است وعده قبل از درمان کوچک تر باشد. نوشیدن آب نیز اهمیت دارد، مگر اینکه پزشک محدودیت مصرف مایعات تعیین کرده باشد. در نهایت، دستور رادیوانکولوژیست درباره ناشتا بودن یا محدودیت غذایی بر هر توصیه عمومی اولویت دارد.
تغذیه مناسب در دوران شیمی درمانی
تغذیه در دوران شیمی درمانی باید با هدف تامین انرژی، پروتئین، ویتامین ها، مواد معدنی و مایعات کافی تنظیم شود. نیاز غذایی همه بیماران یکسان نیست و شدت عوارض درمان نیز می تواند برنامه غذایی را تغییر دهد.
- وعده های کوچک و متعدد : اگر اشتها کاهش یافته است، به جای سه وعده حجیم، 5 تا 6 وعده کوچک در طول روز مصرف کنید. این روش می تواند دریافت کالری را آسان تر کند و فشار کمتری به معده وارد شود.
- پروتئین کافی : تخم مرغ، مرغ، ماهی، گوشت، لبنیات، حبوبات و سایر منابع پروتئینی می توانند به حفظ توده عضلانی کمک کنند. در صورت کاهش وزن، دریافت پروتئین کافی اهمیت بیشتری پیدا می کند.
- مایعات کافی : آب، سوپ، شیر و سایر نوشیدنی های مناسب می توانند به تامین آب بدن کمک کنند. اگر تهوع دارید، نوشیدن مایعات در حجم کم و دفعات بیشتر معمولا قابل تحمل تر است.
- میوه و سبزیجات : در صورت تحمل گوارشی، استفاده از میوه و سبزیجات شسته شده و سالم طی تغذیه در دوران شیمی درمانی می تواند مواد مغذی و فیبر مورد نیاز بدن را تامین کند. در شرایط کاهش گلبول سفید، اصول ایمنی غذایی باید با دقت بیشتری رعایت شود.
- توجه به عوارض درمان : در صورت وجود اسهال، یبوست، زخم دهان حین شیمی درمانی ، تغییر مزه یا تهوع، نوع غذا باید متناسب با همان عارضه انتخاب شود. بنابراین یک رژیم ثابت برای همه بیماران توصیه نمی شود.
صبحانه مناسب در دوران شیمی درمانی
صبحانه در تغذیه در دوران شیمی درمانی بهتر است سبک، مغذی و حاوی ترکیبی از پروتئین و کربوهیدرات باشد. اگر بیمار صبح ها تهوع دارد، غذاهای کم چرب و کم بو معمولا تحمل بهتری دارند.
- تخم مرغ و نان : تخم مرغ منبع مناسبی از پروتئین است و همراه با نان می تواند یک صبحانه نسبتا کامل ایجاد کند.
- ماست و میوه : در صورت تحمل لبنیات، ماست همراه با میوه شسته شده می تواند انتخاب مناسبی باشد.
- فرنی یا حریره : برای بیمارانی که اشتهای کمی دارند یا بلع غذا برایشان دشوار است، غذاهای نرم مانند فرنی می توانند راحت تر مصرف شوند.
- نان و پنیر : ترکیب نان و پنیر همراه با یک نوشیدنی مناسب، برای بسیاری از بیماران یک گزینه ساده و قابل تحمل است.
در صورت وجود زخم دهان، تهوع یا تغییر مزه، انتخاب صبحانه باید با توجه به همان علامت تغییر کند.
میان وعده مقوی و تغذیه در دوران شیمی درمانی
میان وعده می تواند به بیمار کمک کند انرژی و پروتئین مورد نیاز خود را در طول روز راحت تر دریافت کند، به ویژه زمانی که اشتها کاهش یافته و خوردن وعده های اصلی دشوار است. میان وعده مناسب در تغذیه در دوران شیمی درمانی باید حجم متعادل و ارزش غذایی مناسبی داشته باشد. ماست همراه با میوه، شیر در صورت تحمل، تخم مرغ آب پز، نان و پنیر، مغزها در صورت نداشتن مشکل بلع، اسموتی تهیه شده از مواد سالم و سوپ سبک می توانند گزینه هایی باشند. اگر بیمار کاهش وزن دارد، می توان با نظر متخصص تغذیه از میان وعده های پرکالری و پرپروتئین استفاده کرد. در صورت تهوع در شیمی درمانی، بهتر است میان وعده ها کم حجم باشند و بوی تند یا چربی زیادی نداشته باشند. همچنین اگر بیمار زخم دهان دارد، خوراکی های بسیار شور، تند، اسیدی یا خشک ممکن است ناراحتی را تشدید کنند و بهتر است انتخاب نشوند.
چه غذاهایی در شیمی درمانی ممنوع است؟
در تغذیه در دوران شیمی درمانی، معمولا نمی توان یک فهرست ثابت از غذاهای کاملا ممنوع برای همه بیماران ارائه کرد؛ زیرا محدودیت غذایی به نوع درمان، وضعیت ایمنی، عوارض و بیماری های زمینه ای بستگی دارد. با این حال، برخی مواد غذایی به دلیل افزایش خطر عفونت یا تشدید عوارض بهتر است مصرف نشوند یا با احتیاط بیشتری استفاده شوند.
- غذاهای خام یا نیم پز : تخم مرغ، گوشت، مرغ و ماهی خام یا نیم پز می توانند خطر عفونت غذایی را افزایش دهند و بهتر است کاملا پخته شوند.
- لبنیات غیر پاستوریزه : شیر و فرآورده های لبنی غیر پاستوریزه به دلیل احتمال آلودگی میکروبی انتخاب مناسبی برای بیمار تحت شیمی درمانی نیستند.
- غذاهای مانده یا نگهداری شده نامناسب : غذا باید به شکل صحیح پخته، سرد و در شرایط مناسب نگهداری شود. مصرف غذای مشکوک به فساد باید کنار گذاشته شود.
- غذاهای بسیار چرب و سرخ شده : این غذاها در برخی بیماران می توانند تهوع، نفخ یا احساس سنگینی را تشدید کنند.
- غذاهای بسیار تند و اسیدی : در صورت وجود زخم دهان یا التهاب مخاط، این مواد ممکن است طی تغذیه در دوران شیمی درمانی درد و سوزش را افزایش دهند.
همچنین مصرف مکمل ها، فرآورده های گیاهی یا دوز بالای ویتامین ها بدون هماهنگی با پزشک توصیه نمی شود، زیرا برخی از آنها ممکن است با درمان سرطان تداخل داشته باشند.
آیا لبنیات در دوران شیمی درمانی مضر است؟
در اغلب بیماران، لبنیات پاستوریزه به خودی خود برای بیمار تحت شیمی درمانی مضر نیست و می تواند منبع مناسبی از پروتئین، انرژی و کلسیم باشد. بنابراین حذف خودسرانه شیر، ماست یا پنیر از رژیم غذایی معمولا ضرورتی ندارد. با این حال، تحمل لبنیات در افراد مختلف متفاوت است. اگر بیمار پس از مصرف شیر دچار نفخ، دل درد یا اسهال می شود، ممکن است عدم تحمل لاکتوز داشته باشد و انتخاب محصولات بدون لاکتوز یا کاهش مقدار مصرف با نظر متخصص تغذیه مناسب تر باشد. همچنین در صورت وجود اسهال شدید، نوع و مقدار لبنیات باید بر اساس شرایط بیمار تنظیم شود. نکته مهم، استفاده از لبنیات پاستوریزه و دارای شرایط نگهداری مناسب است. محصولات غیر پاستوریزه یا موادی که به شکل نامطمئن نگهداری شده اند، می توانند خطر آلودگی غذایی داشته باشند. در نتیجه، تغذیه در دوران شیمی درمانی به معنی حذف گروه های غذایی نیست، بلکه هدف، انتخاب ایمن و متناسب مواد غذایی بر اساس نیاز و شرایط هر بیمار است.
