شیمی درمانی یکی از موثرترین روش های درمان بسیاری از انواع سرطان است، اما در کنار تاثیر مثبت بر کنترل بیماری، ممکن است عوارضی را نیز برای بیمار ایجاد کند. یکی از شایع ترین مشکلاتی که بسیاری از بیماران در طول درمان با آن روبرو می شوند، کاهش وزن و بی اشتهایی در شیمی درمانی است. کاهش اشتها، تغییر حس چشایی، تهوع، استفراغ و خستگی می توانند باعث شوند بیمار غذای کافی دریافت نکند و به مرور وزن خود را از دست بدهد. کاهش وزن اگر به موقع کنترل نشود، می تواند توان بدن را کاهش دهد، روند درمان را دشوارتر کند و کیفیت زندگی بیمار را تحت تاثیر قرار دهد. خوشبختانه با شناخت علت این مشکل و رعایت اصول صحیح تغذیه، در بسیاری از موارد می توان از کاهش شدید وزن جلوگیری کرد و اشتهای بیمار را تا حد زیادی بهبود بخشید.
چرا در شیمی درمانی باعث کاهش وزن و بی اشتهایی در شیمی درمانی می شود؟
بی اشتهایی در بیماران تحت شیمی درمانی معمولا تنها یک علت ندارد و مجموعه ای از عوامل جسمی و روانی در ایجاد آن نقش دارند. داروهای شیمی درمانی علاوه بر سلول های سرطانی، برخی سلول های سالم بدن را نیز تحت تاثیر قرار می دهند. همین مسئله می تواند باعث ایجاد تغییراتی شود که میل به غذا خوردن را کاهش می دهند. از مهم ترین دلایل کاهش اشتها می توان به موارد زیر اشاره کرد:
- تهوع و استفراغ ناشی از داروهای شیمی درمانی
- تغییر حس چشایی و بویایی
- زخم دهان حین شیمی درمانی و درد هنگام غذا خوردن
- خشکی دهان
- احساس سیری زودرس
- خستگی شدید و ضعف عمومی
- اضطراب، افسردگی و استرس ناشی از بیماری
- مشکلات گوارشی مانند یبوست یا اسهال
در بسیاری از بیماران چند عامل به طور همزمان وجود دارد و همین موضوع باعث می شود کنترل اشتها دشوارتر شود.
کاهش وزن در شیمی درمانی چرا اهمیت دارد؟
بسیاری از افراد تصور می کنند کاهش چند کیلوگرم وزن در طول درمان موضوع مهمی نیست، اما واقعیت این است که کاهش وزن می تواند نشانه دریافت ناکافی انرژی و پروتئین باشد. بدن برای مقابله با سرطان و تحمل جلسات شیمی درمانی به انرژی کافی نیاز دارد. ادامه پیدا کردن کاهش وزن و بی اشتهایی در شیمی درمانی ممکن است پیامدهای زیر را به همراه داشته باشد:
- کاهش قدرت سیستم ایمنی
- دیرتر ترمیم شدن بافت های بدن
- افزایش احتمال عفونت
- کاهش توان جسمی
- احساس ضعف و خستگی بیشتر
- کاهش تحمل داروهای شیمی درمانی
- افت کیفیت زندگی
به همین دلیل متخصص رادیوانکولوژیست خوب در تهران همواره وضعیت وزن بیمار را در طول درمان بررسی می کنند و در صورت نیاز برنامه غذایی یا مکمل های مناسب را تجویز خواهند کرد.
چه بیمارانی بیشتر در معرض کاهش وزن و بی اشتهایی در شیمی درمانی هستند؟
شدت کاهش وزن در همه بیماران یکسان نیست. نوع سرطان، داروهای مصرفی، شرایط جسمی و وضعیت تغذیه قبل از شروع درمان همگی بر این موضوع تاثیر می گذارند. بیماران مبتلا به سرطان های دستگاه گوارش، پانکراس، معده، مری و ریه معمولا بیشتر در معرض کاهش وزن قرار دارند. همچنین افرادی که قبل از شروع درمان نیز وزن پایینی داشته اند، باید توجه بیشتری به رژیم غذایی خود داشته باشند.
علائم بی اشتهایی در شیمی درمانی چیست؟
گاهی بیمار تصور می کند کاهش وزن و بی اشتهایی در شیمی درمانی طبیعی است، اما در عمل مقدار غذای مصرفی به شدت کاهش پیدا کرده است. شناخت علائم این مشکل می تواند به درمان سریع تر کمک کند. برخی از نشانه های مهم عبارتند از:
- میل نداشتن به غذا
- صرف وعده های غذایی بسیار کوچک
- احساس سیری پس از چند لقمه
- کاهش علاقه به غذاهای مورد علاقه
- کاهش وزن در مدت کوتاه
- ضعف و بی حالی
- کاهش توده عضلانی
در صورت مشاهده این علائم بهتر است موضوع با پزشک یا متخصص تغذیه در میان گذاشته شود.
چگونه از کاهش وزن در شیمی درمانی جلوگیری کنیم؟
کنترل تغذیه یکی از مهم ترین بخش های درمان سرطان محسوب می شود. رعایت چند اصل ساده می تواند به جلوگیری از کاهش وزن و بی اشتهایی در شیمی درمانی کمک کند و انرژی بدن را حفظ نماید. به جای سه وعده غذایی بزرگ، بهتر است روزانه پنج تا هشت وعده کوچک مصرف شود. این روش معمولا برای بیمارانی که احساس سیری زودرس دارند مناسب تر است. استفاده از غذاهای پر انرژی و پر پروتئین نیز اهمیت زیادی دارد. تخم مرغ، گوشت، مرغ، ماهی، لبنیات، مغزها، کره بادام زمینی و حبوبات منابع مناسبی از پروتئین هستند و به حفظ توده عضلانی کمک می کنند. همچنین بهتر است بیمار هنگام گرسنگی غذا بخورد و زمان وعده ها را تنها به ساعت مشخص محدود نکند.
بهترین غذاها برای افزایش اشتها در شیمی درمانی
یکی از موثرترین راه های کنترل کاهش وزن و بی اشتهایی در شیمی درمانی انتخاب غذاهایی است که علاوه بر ارزش غذایی بالا، خوردن آنها نیز برای بیمار آسان باشد. مواد غذایی مناسب شامل موارد زیر هستند:
- سوپ های مقوی
- اسموتی های خانگی
- ماست یونانی
- شیر و فرآورده های لبنی
- تخم مرغ
- ماهی
- مرغ
- گوشت کم چرب
- آووکادو
- موز
- کره بادام زمینی
- مغزها
- عدس و لوبیا
- سیب زمینی
- برنج
- فرنی و شیربرنج
اگر جویدن غذا برای بیمار دشوار باشد، استفاده از غذاهای نرم یا پوره شده می تواند گزینه مناسب تری باشد.
هنگام بی اشتهایی چه کارهایی به افزایش اشتها کمک می کند؟
علاوه بر انتخاب غذای مناسب، برخی تغییرات ساده در سبک زندگی نیز می توانند اشتها را افزایش دهند.
- قبل از غذا کمی پیاده روی سبک انجام دهید.
- غذا را در محیطی آرام و بدون استرس میل کنید.
- از ظروف زیبا و رنگارنگ استفاده کنید.
- نوشیدنی های پر حجم را قبل از غذا مصرف نکنید.
- غذاهای مورد علاقه خود را در برنامه غذایی قرار دهید.
- از بوهای آزار دهنده هنگام آشپزی دوری کنید.
- در صورت نیاز از مکمل های تغذیه ای که پزشک تجویز کرده استفاده نمایید.
این اقدامات اگر به صورت منظم انجام شوند، در بسیاری از بیماران باعث بهبود کاهش وزن و بی اشتهایی در شیمی درمانی خواهند شد.
آیا مکمل های غذایی مفید برای درمان کاهش وزن و بی اشتهایی در شیمی درمانی هستند؟
گاهی دریافت مواد مغذی تنها از طریق غذا امکان پذیر نیست. در چنین شرایطی پزشک یا متخصص تغذیه ممکن است مکمل های پر کالری یا نوشیدنی های تغذیه ای را توصیه کند. استفاده خودسرانه از مکمل ها توصیه نمی شود، زیرا برخی از آنها ممکن است با داروهای شیمی درمانی تداخل داشته باشند. انتخاب نوع و مقدار مکمل باید بر اساس شرایط هر بیمار انجام شود.
چه زمانی باید برای کاهش وزن و بی اشتهایی به پزشک مراجعه کرد؟
اگر کاهش وزن و بی اشتهایی در شیمی درمانی بیش از چند روز ادامه داشته باشد یا بیمار نتواند مقدار کافی غذا یا مایعات مصرف کند، مراجعه به پزشک ضروری است. همچنین در شرایط زیر باید سریعا با پزشک تماس گرفت:
- کاهش وزن شدید در مدت کوتاه
- استفراغ مکرر
- ناتوانی در خوردن غذا
- کم آبی بدن
- ضعف شدید
- تب یا علائم عفونت
در بسیاری از موارد با درمان علت زمینه ای، اصلاح رژیم غذایی یا تجویز داروهای افزایش اشتها می توان این مشکل را کنترل کرد.
آیا کاهش اشتها همیشه موقتی است؟
در بیشتر بیماران، با پایان جلسات شیمی درمانی و کاهش تاثیر داروها، اشتها به تدریج بهتر می شود. البته مدت زمان بهبودی در افراد مختلف متفاوت است و به نوع سرطان، داروهای مصرفی و وضعیت عمومی بدن بستگی دارد. اگر بیمار در طول درمان از نظر تغذیه تحت نظر پزشک و متخصص تغذیه باشد، احتمال بروز عوارض ناشی از کاهش وزن و بی اشتهایی در شیمی درمانی به میزان قابل توجهی کاهش پیدا می کند و روند درمان نیز با کیفیت بهتری ادامه خواهد یافت.
جمع بندی
کاهش وزن و بی اشتهایی در شیمی درمانی یکی از شایع ترین عوارض درمان سرطان است، اما به معنای اجتناب ناپذیر بودن آن نیست. شناسایی علت کاهش اشتها، انتخاب غذاهای پر انرژی، مصرف وعده های کوچک و متعدد، دریافت پروتئین کافی و مراجعه به پزشک در صورت ادامه علائم، نقش مهمی در حفظ سلامت بیمار دارند. اگر این مشکل به موقع کنترل شود، بیمار انرژی بیشتری برای ادامه درمان خواهد داشت و احتمال بروز عوارض ناشی از سوء تغذیه نیز کاهش می یابد. مراقبت تغذیه ای صحیح در کنار درمان پزشکی، بخش مهمی از مسیر موفقیت در درمان سرطان محسوب می شود.
