گاهی یک زخم کوچک داخل دهان، تغییر رنگ زبان یا گرفتگی صدا آنقدر ساده به نظر می رسد که فرد آن را نادیده می گیرد؛ اما برخی تغییرات ماندگار در دهان می توانند نشانه یک بیماری جدی باشند. سرطان دهان یکی از بیماری هایی است که تشخیص زودهنگام آن تاثیر قابل توجهی بر روند درمان و پیش آگهی بیمار دارد. این بیماری می تواند قسمت های مختلفی مانند زبان، لثه، داخل گونه، کف دهان، لب ها و بخش هایی از حلق را درگیر کند. مصرف دخانیات، الکل، عفونت HPV و برخی عوامل محیطی از مهم ترین عوامل افزایش دهنده خطر محسوب می شوند. شناخت نشانه های اولیه و مراجعه به پزشک در صورت مشاهده تغییرات غیرطبیعی، می تواند به تشخیص سریع تر کمک کند. در ادامه با تعریف بیماری، انواع، علائم، روش های درمان و میزان خطر آن آشنا می شویم.
سرطان دهان چیست؟
سرطان دهان به رشد غیرطبیعی و کنترل نشده سلول ها در بخش هایی از حفره دهان گفته می شود. این بیماری ممکن است در لب، زبان، لثه، کف دهان، سقف دهان، داخل گونه یا قسمت پشتی دهان ایجاد شود. بیشتر موارد از سلول های پوششی این نواحی آغاز می شوند و به همین دلیل شایع ترین نوع آن، کارسینوم سلول سنگفرشی است. در مراحل ابتدایی ممکن است فرد درد قابل توجهی نداشته باشد و تنها با یک زخم، لکه سفید یا قرمز، برجستگی یا تغییر بافت مواجه شود. به همین دلیل هر ضایعه ای که بدون علت مشخص ایجاد شده و طی دو تا سه هفته برطرف نشود، باید توسط پزشک یا دندانپزشک بررسی شود. تشخیص معمولا با معاینه دهان، بررسی غدد لنفاوی و در صورت نیاز نمونه برداری انجام می شود. تشخیص قطعی نوع تومور تنها با بررسی بافت امکان پذیر است.
علائم اولیه سرطان دهان چیست؟
علائم اولیه همیشه شدید یا دردناک نیستند و ممکن است با مشکلات معمول دهان اشتباه گرفته شوند. مهم ترین نشانه ها عبارتند از:
- زخم ماندگار در دهان : زخمی که طی دو تا سه هفته بهبود پیدا نمی کند، به بررسی پزشکی نیاز دارد.
- لکه سفید یا قرمز : ایجاد لکه های سفید، قرمز یا ترکیبی از هر دو روی زبان، لثه یا داخل گونه می تواند هشداردهنده باشد.
- توده یا برجستگی : احساس یک توده غیرطبیعی، ضخیم شدن بافت یا برآمدگی در دهان باید بررسی شود.
- خونریزی بدون علت مشخص : خونریزی مکرر از دهان بدون آسیب یا دلیل واضح، نیازمند ارزیابی است.
- درد یا بی حسی : درد مداوم دهان، زبان یا فک و همچنین بی حسی لب یا زبان می تواند از علائم مهم باشد.
- مشکل در جویدن و بلع : دشواری مداوم هنگام غذا خوردن یا بلع ممکن است با پیشرفت ضایعه ایجاد شود.
- تغییر صدا : گرفتگی صدای طولانی مدت یا تغییر غیرعادی صدا نیز باید جدی گرفته شود.
- شل شدن دندان بدون علت مشخص : در برخی بیماران، تغییر وضعیت دندان یا لق شدن آن ممکن است مشاهده شود.
البته وجود این علائم به معنی ابتلا به سرطان نیست؛ اما ماندگاری آنها، به ویژه بیش از دو تا سه هفته، دلیل مناسبی برای مراجعه به پزشک یا دندانپزشک است.
انواع سرطان دهان و اشکال مختلف آن
تومورهای دهان انواع مختلفی دارند و بر اساس نوع سلول درگیر، محل ایجاد و رفتار بیماری دسته بندی می شوند. مهم ترین انواع عبارتند از:
- کارسینوم سلول سنگفرشی : این نوع، شایع ترین سرطان حفره دهان محسوب می شود و از سلول های سنگفرشی پوشاننده سطح دهان ایجاد می شود. این تومورها ممکن است در زبان، کف دهان، لثه، داخل گونه یا لب ایجاد شوند. مصرف دخانیات و الکل از عوامل مهم افزایش خطر آن هستند.
- سرطان لب : تومورهای بدخیم ممکن است روی لب، به ویژه لب پایین، ایجاد شوند. قرار گرفتن طولانی مدت در معرض نور خورشید یکی از عوامل خطر مهم برای سرطان لب است. زخم، پوسته ریزی، تغییر رنگ یا برجستگی ماندگار روی لب باید بررسی شود.
- سرطان زبان : سرطان زبان می تواند در قسمت قابل مشاهده زبان یا بخش پشتی آن ایجاد شود. زخم ماندگار، درد، خونریزی، بی حسی یا اختلال در حرکت زبان از علائم احتمالی هستند. محل و عمق تومور در انتخاب روش درمان اهمیت زیادی دارد.
- سرطان لثه : این نوع تومور در بافت لثه ایجاد می شود و ممکن است در ابتدا شبیه التهاب یا بیماری های معمول لثه به نظر برسد. خونریزی، زخم، تورم، درد یا لق شدن دندان بدون علت مشخص از نشانه هایی هستند که باید بررسی شوند.
- سرطان کف دهان : کف دهان یکی از محل های مهم ایجاد تومورهای دهانی است. ضایعه ممکن است ابتدا بدون درد باشد و تنها به شکل زخم یا تغییر رنگ دیده شود. معاینه منظم دهان می تواند به شناسایی زودهنگام این ضایعات کمک کند.
- سرطان غدد بزاقی : غدد بزاقی اصلی و فرعی نیز می توانند دچار تومورهای خوش خیم یا بدخیم شوند. انواع بدخیم شامل چندین زیرگروه مختلف هستند و رفتار آنها با یکدیگر تفاوت دارد. درمان بر اساس نوع تومور و مرحله بیماری تعیین می شود.
- لنفوم های ناحیه دهان : لنفوم نوعی سرطان سیستم لنفاوی است که در مواردی می تواند بافت های دهان یا حلق را درگیر کند. ظاهر و علائم آن با کارسینوم سلول سنگفرشی متفاوت است و تشخیص آن به بررسی تخصصی و نمونه برداری نیاز دارد.
- ملانوم مخاطی دهان : این نوع نادر از سلول های تولیدکننده رنگدانه ایجاد می شود و می تواند به شکل لکه تیره، قهوه ای یا سیاه در مخاط دهان ظاهر شود. هر تغییر رنگ جدید و ماندگار، به ویژه اگر بدون علت مشخص ایجاد شده باشد، باید توسط متخصص بررسی شود.
بنابراین سرطان دهان یک بیماری واحد با ظاهر و رفتار یکسان نیست و نوع دقیق تومور، محل درگیری و مرحله تشخیص، نقش مهمی در انتخاب درمان دارند.
آیا سرطان دهان درمان دارد؟
بله، در بسیاری از موارد سرطان دهان قابل درمان است؛ به ویژه زمانی که بیماری در مراحل اولیه شناسایی شود. نوع درمان به محل تومور، اندازه آن، نوع سلول های سرطانی، درگیری غدد لنفاوی، انتشار به سایر قسمت های بدن و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد. هدف درمان می تواند حذف کامل تومور، جلوگیری از بازگشت بیماری و حفظ عملکردهایی مانند صحبت کردن و بلع باشد. روش های اصلی درمان عبارتند از:
- جراحی : جراحی یکی از مهم ترین روش های درمانی است و طی آن تومور با حاشیه ای از بافت سالم برداشته می شود. در صورت درگیری غدد لنفاوی گردن، ممکن است جراحی این نواحی نیز انجام شود. در برخی بیماران، جراحی بازسازی برای حفظ ظاهر و عملکرد دهان ضرورت پیدا می کند.
- پرتودرمانی : در پرتودرمانی از پرتوهای پرانرژی برای از بین بردن سلول های سرطانی استفاده می شود. این روش ممکن است پس از جراحی برای کاهش احتمال عود بیماری یا در برخی شرایط به عنوان درمان اصلی مورد استفاده قرار گیرد.
- شیمی درمانی : داروهای شیمی درمانی با هدف از بین بردن یا مهار رشد سلول های سرطانی تجویز می شوند. این روش گاهی همراه با پرتودرمانی یا جراحی به کار می رود و انتخاب دارو به نوع و مرحله بیماری بستگی دارد.
- درمان هدفمند : درمان هدفمند با تمرکز بر ویژگی های مشخص سلول های سرطانی انجام می شود. این داروها در شرایط خاص و بر اساس ویژگی های تومور و نظر تیم درمانی مورد استفاده قرار می گیرند.
- ایمنی درمانی : ایمنی درمانی با فعال کردن یا تقویت توانایی سیستم ایمنی برای شناسایی و مقابله با سلول های سرطانی عمل می کند. این روش بیشتر در برخی مراحل پیشرفته یا شرایط خاص کاربرد دارد.
- درمان ترکیبی : گاهی برای کنترل بهتر بیماری، چند روش مانند جراحی، پرتودرمانی، شیمی درمانی، درمان هدفمند یا ایمنی درمانی با یکدیگر ترکیب می شوند. برنامه درمانی باید به صورت اختصاصی برای هر بیمار تعیین شود.
آیا سرطان دهان کشنده است؟
سرطان دهان می تواند بیماری جدی و حتی تهدیدکننده زندگی باشد، اما کشنده بودن آن یک پاسخ قطعی برای همه بیماران نیست. سرطان دهان اگر در مراحل ابتدایی تشخیص داده شود، معمولا شانس درمان و کنترل بسیار بهتری دارد. در مقابل، تشخیص دیرهنگام، اندازه بزرگ تومور، درگیری غدد لنفاوی گردن و انتشار بیماری به اندام های دیگر می توانند پیش آگهی را نامطلوب تر کنند. میزان بقا به عوامل متعددی مانند نوع تومور، محل ایجاد، مرحله بیماری، وضعیت سلامت فرد و پاسخ به درمان بستگی دارد. بنابراین نمی توان تنها بر اساس وجود یک زخم یا توده درباره نتیجه بیماری قضاوت کرد. مهم ترین نکته، مراجعه سریع در صورت مشاهده زخم یا تغییر غیرطبیعی ماندگار در دهان است. تشخیص قطعی با معاینه و در صورت نیاز نمونه برداری انجام می شود و شروع درمان در زمان مناسب می تواند تاثیر زیادی بر نتیجه داشته باشد.
