سرطان تخمدان از بیماری های مهم دستگاه تولیدمثل زنان است که گاهی در مراحل ابتدایی، علائم مشخصی ایجاد نمی کند و به همین دلیل ممکن است تشخیص آن به تاخیر بیفتد. این بیماری زمانی ایجاد می شود که سلول های تخمدان دچار تغییرات غیرطبیعی شده و به صورت کنترل نشده تکثیر شوند. نفخ مداوم، احساس فشار یا درد لگنی و شکمی، سیری زودرس، تغییرات اجابت مزاج و تکرر ادرار از علائمی هستند که در صورت تداوم باید بررسی شوند؛ البته وجود این نشانه ها به تنهایی به معنای ابتلا به سرطان نیست. تشخیص دقیق به بررسی بالینی، تصویربرداری، آزمایش های تکمیلی و در موارد لازم ارزیابی بافت شناسی نیاز دارد. پس از تعیین نوع و مرحله بیماری، تیم درمانی می تواند مناسب ترین برنامه درمانی را برای کنترل سرطان و افزایش شانس پاسخ به درمان انتخاب کند.
سرطان تخمدان چیست؟
سرطان تخمدان به گروهی از بدخیمی ها گفته می شود که در بافت تخمدان ایجاد می شوند. سرطان های تخمدان از نظر منشأ سلولی یکسان نیستند و شامل انواع اپی تلیال، سلول زایا و استرومال می شوند؛ در میان آنها سرطان های اپی تلیال شایع تر هستند. در برخی موارد نیز سرطان های لوله فالوپ و سرطان اولیه صفاق از نظر زیست شناسی و روش درمان در گروه مشابهی بررسی می شوند. سلول های سرطانی می توانند از بافت اولیه عبور کرده و به صفاق، غدد لنفاوی یا اندام های دیگر گسترش پیدا کنند. به همین دلیل، تعیین مرحله بیماری پیش از انتخاب درمان اهمیت زیادی دارد. تشخیص سرطان تخمدان تنها بر اساس علائم یا یک آزمایش منفرد انجام نمی شود و معمولا ترکیبی از معاینه، تصویربرداری، آزمایش های آزمایشگاهی و بررسی بافت شناسی مورد نیاز است.
از کجا بفهمیم کیست تخمدان سرطانی است؟
صرف مشاهده یک کیست یا توده در تخمدان به معنای سرطان نیست. بسیاری از توده های تخمدانی خوش خیم هستند و ویژگی های تصویربرداری آنها با توده های مشکوک تفاوت دارد. در بررسی اولیه، بهترین رادیوانکولوژیست با توجه به سن، وضعیت یائسگی، علائم بالینی و ویژگی های توده در سونوگرافی یا سایر روش های تصویربرداری میزان احتمال بدخیمی را ارزیابی می کند. وجود اجزای جامد، دیواره های نامنظم، برجستگی های داخلی، افزایش عروق یا شواهد انتشار در لگن و شکم می تواند نیاز به بررسی دقیق تر را مطرح کند. آزمایش هایی مانند CA-125 نیز ممکن است در ارزیابی بیمار مورد استفاده قرار گیرند، اما افزایش این نشانگر به تنهایی تشخیص سرطان نیست و در شرایط خوش خیم نیز ممکن است افزایش پیدا کند. در صورت وجود یافته های مشکوک، بررسی تخصصی و در صورت نیاز نمونه برداری و ارزیابی پاتولوژیک برای تشخیص قطعی اهمیت دارد.
مهمترین علامت سرطان تخمدان
- نفخ یا افزایش مداوم حجم شکم
- درد یا فشار مداوم در ناحیه لگن و شکم
- احساس سیری زودرس یا کاهش اشتها
- تکرر یا فوریت ادرار
- یبوست یا تغییرات مداوم اجابت مزاج
- احساس توده در ناحیه لگن
- خونریزی غیرطبیعی واژینال
- کاهش وزن بدون علت مشخص
علت سرطان تخمدان چیست؟
علت دقیق ایجاد سرطان تخمدان در همه بیماران مشخص نیست، اما مجموعه ای از عوامل ژنتیکی، هورمونی و فردی می توانند احتمال ابتلا را افزایش دهند. مهم ترین عوامل شناخته شده عبارتند از:
- جهش های ژنتیکی : تغییرات ارثی در ژن هایی مانند BRCA1 و BRCA2 می توانند خطر ابتلا را افزایش دهند.
- سابقه خانوادگی : وجود سابقه سرطان تخمدان یا برخی سرطان های مرتبط در بستگان می تواند با افزایش خطر همراه باشد.
- افزایش سن : احتمال ابتلا به بسیاری از انواع سرطان تخمدان با افزایش سن بیشتر می شود.
- اندومتریوز : برخی انواع اندومتریوز با افزایش خطر بعضی زیرگونه های سرطان تخمدان ارتباط دارند.
- برخی عوامل تولیدمثلی و هورمونی : سابقه بارداری، تعداد دفعات تخمک گذاری و برخی شرایط هورمونی می توانند بر ریسک بیماری اثر داشته باشند.
- اضافه وزن و چاقی : در برخی مطالعات با افزایش خطر بعضی انواع سرطان تخمدان ارتباط داشته است.
وجود یک عامل خطر به معنای ابتلای قطعی به سرطان نیست و ارزیابی ریسک باید متناسب با شرایط هر فرد انجام شود.
مراحل سرطان تخمدان چیست؟
مرحله بندی سرطان تخمدان بر اساس میزان گسترش بیماری انجام می شود و در تصمیم گیری درمانی اهمیت اساسی دارد. سیستم FIGO یکی از سیستم های اصلی مرحله بندی این سرطان است.
- مرحله اول : سرطان محدود به یک یا هر دو تخمدان یا لوله های فالوپ است و هنوز شواهدی از گسترش خارج از این ناحیه وجود ندارد.
- مرحله دوم : بیماری از تخمدان یا لوله فالوپ فراتر رفته و به ساختارهای لگنی گسترش پیدا کرده است.
- مرحله سوم : سرطان از لگن فراتر رفته و در صفاق خارج از لگن و یا غدد لنفاوی ناحیه ای درگیری ایجاد کرده است.
- مرحله چهارم : بیماری به اندام های دوردست گسترش یافته یا درگیری های خارج شکمی مشخصی ایجاد شده است.
البته هر مرحله به زیرگروه هایی تقسیم می شود و جزئیات پاتولوژی، محل انتشار، میزان درگیری صفاق و غدد لنفاوی نیز در تعیین مرحله نهایی اهمیت دارند. مرحله بیماری مستقیما بر انتخاب درمان سیستمیک، ضرورت سایر روش های درمانی و پیش آگهی اثر می گذارد.
بهترین روش درمان سرطان تخمدان
برای سرطان تخمدان یک روش درمانی واحد که برای همه بیماران بهترین باشد وجود ندارد. برنامه درمان بر اساس نوع سرطان، مرحله بیماری، ویژگی های پاتولوژیک و مولکولی، وضعیت عمومی بیمار و پاسخ به درمان قبلی تعیین می شود. درمان بیماران معمولا به صورت چندتخصصی برنامه ریزی می شود.
- شیمی درمانی : یکی از پایه های اصلی درمان سیستمیک سرطان تخمدان شیمی درمانی است و در بسیاری از بیماران، به ویژه بیماری های پیشرفته، نقش مهمی دارد. داروهایی مانند ترکیبات پلاتینی در رژیم های درمانی سرطان تخمدان کاربرد دارند.
- درمان هدفمند : بر اساس ویژگی های مولکولی و وضعیت بیماری، داروهای هدفمند ممکن است برای برخی بیماران مورد استفاده قرار گیرند.
- ایمونوتراپی : در شرایط و زیرگروه های مشخص، درمان های مبتنی بر سیستم ایمنی می توانند در برنامه درمانی قرار گیرند و انتخاب آنها به ویژگی های تومور و شرایط بیمار وابسته است.
- رادیوتراپی خارجی : در برخی شرایط خاص و با توجه به محل و گستردگی بیماری می تواند برای کنترل موضعی تومور یا علائم مورد استفاده قرار گیرد.
- رادیوتراپی داخلی : براساس نوع بیماری و شرایط بالینی، در موارد منتخب قابل بررسی است.
بنابراین انتخاب درمان باید پس از تعیین دقیق مرحله و ویژگی های سرطان توسط تیم تخصصی انجام شود.
تفاوت کیست تخمدان با توده سرطانی چیست؟
کیست تخمدان معمولا یک ساختار کیسه ای حاوی مایع است و بسیاری از کیست ها، به ویژه در سنین باروری، ماهیت خوش خیم دارند. برخی کیست ها نیز می توانند در طول زمان بدون درمان خاصی کوچک یا برطرف شوند. در مقابل، توده سرطانی از تکثیر غیرطبیعی و کنترل نشده سلول ها ایجاد می شود و ممکن است دارای اجزای جامد، عروق غیرطبیعی یا الگوهای مشکوک در تصویربرداری باشد. با این حال، تفاوت کیست ساده و توده بدخیم تنها با لمس یا علائم قابل تشخیص نیست. ویژگی های توده در سونوگرافی و سایر روش های تصویربرداری، سن و وضعیت یائسگی بیمار، علائم بالینی، یافته های آزمایشگاهی و در موارد لازم بررسی بافت شناسی در ارزیابی اهمیت دارند. حتی CA-125 نیز به تنهایی نمی تواند خوش خیم یا بدخیم بودن یک توده را قطعی مشخص کند. بنابراین مشاهده یک کیست مشکوک به معنای ابتلا به سرطان نیست و تشخیص نهایی باید بر اساس ارزیابی تخصصی انجام شود.
